Değerli Edebiyat folkloru araştırmacısı Kadriye Akıncı’nın “Hayrettin İvgin’in Manas Romanında Kırgız Folkloru” kitabını gecikme ile okuduğum için üzgünüm. Akıncı bu konudaki, yüksek lisans tezini, 2018 yılında Muğla Sıtkı Koçman Üniversitesi Sosyal Bilimler Enstitüsü’nde tamamlamıştı.
Metot olarak araştırmacılara örnek gösterebileceğimiz, “Hayrettin İvgin’in Manas Romanında Kırgız Folkloru,” 2021’de, Kültür Ajans Yayınları tarafından kitap halinde yayınlandı.
Önce kitaba ana kaynak olan “Manas Romanı” hakkında bilgi vermek istiyorum:
Hayrettin İvgin’in “Altay Dağlarının Kaplanı Manas” adıyla “Mitolojik Destan Roman” niteliğini taşıyan kitabını 2005 yılında yayınlamıştı. Kırgızların millî destanı Manas’ı nesir roman biçiminde yeniden kurgulamıştı. “Altay Dağlarının Kaplanı Manas” romanı, yalnızca kahramanlık anlatısı değil; Kırgız hayatının, inançlarının, geleneklerini, göreneklerini, folklorik unsurlarını olayların akışı içinde harmanlamıştı.
Eser, 2009 yılında Moskova’da Puşkin Edebiyat Ödülü’nü, bir başka anlatımla “Aydınlanma Fedakârı Aleksandr Sergeviç Puşkin Edebiyat Ödülü ve Altın Madalyası” ödülünü almıştı.
Ödül, Birleşmiş Milletler Sosyal Ödüller Şûrası adına Rus Edebiyat Akademisi tarafından verilmiş, tören 16 Aralık 2009’da Moskova’da yapılmıştı. Ödülün gerekçesi olarak, Hayrettin İvgin’in edebiyat ve halk bilimi alanındaki genel çalışmaları ile özellikle Manas destanını romanlaştırması gösterilmişti. Ayrıca, 2009 yılı, Puşkin’in doğumunun 210. Yılıydı. Bu ödülü alan ilk Türk yazarı İvgin olmuştu.
Bu gurur verici tablo, arkasından başka güzellikler de getirmişti. Rusya Federasyonu Yazarlar Birliği de “Dünyada Önemli 500 Yazar” listesine onu alarak, alarak ayrı bir madalya ve diploma vermişti. Arkasından Uluslararası Türk Kültürü Teşkilatı TÜRKSOY Kırgızistan’da “Manas’a Hizmet Ödülü” plaketi vermişti. Eser Kırgızca, Azerbaycan Türkçesi ve Özbekçe gibi dillere çevrilmişti.
Serüvenini özetlediğimiz, Hayrettin İvgin’in kısaca Manas Romanı, Kadriye Akıncı’nın sistematik ve akademik incelemesiyle emek verdiği “Hayrettin İvgin’in Manas Romanında Kırgız Folkloru” kitabına vücut verdi. Yukarıda sözünü ettiğimiz gibi, İvgin, Manas destanını edebî bir forma sokarken Kırgız folklorunun somut unsurlarını olayların içinde eritmişti. Folklor araştırmacıları için verimli bir alan hazırlamıştı.
Akıncı, romanı kaynak alarak, Kırgız folklorunda, “giyim-kuşam”, “doğum ve evlenme gelenekleri”, “geleneksel bayramlar”, “ad verme ve lakaplar”, “düğün ve toy (şölen) gelenekleri”, “oyunlar, inanışlar ve halk sağlığı pratikleri” gibi konuları tasnif etti.
Kitabının ilk bölümünde, Kırgız Edebiyatı Manas romanı hakkında bilgiler bulunuyor. Daha sonraki bölümde, roman içindeki Kırgız Kültürünü süzerken, tahlillerini yapmış. Saptamalarını başlıklar altında yeni bir bölümde vermiş. Ayıca, Hayrettin İvgin’in hayatı, sanatı, eserleri, ekenmiş. Ekler bölümünde yapılan röportajlar ve fotoğraflara yer verilmiş. Hazırlanan kitabın zenginliklerinden biri de, Manas Destanı ve bu destana ilgili yapılan araştırmalar, Kırgız Folkloruyla ilgili kaynaklarla Manas romanında incelenin konuların temel kaynakları aktarılmış.
Kadriye Akıncı’nın derleme ve araştırmaları “Kırgızların mitolojisini, masallarını, geleneklerini Manas ve alpları etrafında toplayan bir nevi Kırgız ansiklopedisi” olarak değerlendiriliyor. Destanın bağımsızlık, birlik ve millet olma ideallerinin modern Kırgızistan’ın kimlik inşasında da kullanıldığı hatırlatılıyor.
Manas Destanı, Türk kültüründen değişik izler taşıyor. Kırgız halkının esaretten hürriyete geçişi, Destanı’nın etkisiyle olduğu belirtiliyor.
Manas romanı, Kırgız halkının ahlaki ve estetik değerlerini ifade eden büyük abideden değerinde yer alıyor. Destanın ruhundaki hürriyet, bağımsızlık ve millet olma kavramları, genç Kırgız Cumhuriyeti’ne ilham kaynağı olmuştu.
