Dünkü yazımda Dünya İyilik günü hakkında üstünkörü söz ettim. Üstü kapalı da olsa, “varsın dünyanın iyilikte bir günü olsan. Bizim her günümüz iyilik günü, taaa ezelden ebede kadar, demek istedim. Beni tatmin etmedi.
Bugün biraz derinlere inmeden önce, Ziya Osman Saba’dan, Yaşar Nabi’ye ithaf edilmiş bir şiir alıntılayayım. Yüzünüz gülümsesin:
Sabah... Ah şükrederek çıkmak geceden.
Ayak bastığım kıyı, yeniden doğuş.
Sabah, beliren evim, bahçeler ve sen,
Henüz uyuyan dallar, havalanan kuş.
Bu sabah bilmiyorum bu kırlar nere?
Çamlardan çimenlere dökülen sükûn.
Geçen ömrümü bana söyleyen dere,
Sessizce yaşamayı öğreten koyun.
Bir yol başlıyor gibi, ümitli, rahat.
Tanrim! bu sabah içim senin eserin:
İyilik, teselliler, merhamet, şevkat...
İçimde bir sabahın, o kadar serin.
Bilinmez sevgililerle yıkanan göğüs.
İyilik... Ürperisi vücutta ruhun.
İyilik... Beyaz koyun, gülümseyen yüz,
Şu bahar, mavi gökler, yemyeşil sükûn.
Bu sabah gözlerimle okşadıklarım,
Her şey, bütün tabiat, ağaçlar, dere,
Ey bütün sevdiklerim ve sen ey Tanrım!
Titrek elleri öpmek, kapanmak yerlere...
Bizde bireyler iyidir, hastır ama, bu haslet yüce devlete ulaşmalı, oradan, vatanın her karış toprağına; canlı cansız varlıklara kadar ulaşmalı.
Devletin ve devlet direksiyonun başındakilerin görevini Orhun Kitabelerinde Bilge Kağan göstermişti:
"Açları doyurdum, çıplakları giydirdim."
Bu sözden, kağanın en büyük görevinin, iyilikle halkının refahını sağlamak olduğunu öğreniyoruz. Sosyal adaletin gereği, iyilik, zayıfı korumak, aç insanları doyurmak ve topluluk içinde dengeyi gözetmekti.
Kağanların halka yaptığı iyilik ve sosyal adalet anlayışı kitabelerde çok net ifade edilmişti: "Fakir halkı zengin kıldım, az halkı çok kıldım. Aç halkı doyurdum, çıplak halkı giydirdim."
Orhun Kitabelerinde iyilik ve adalet kavramları, devletin varoluş sebebi ve kağanın halkına karşı en temel görevi olarak işlenmişti.
Kitabelerde bugünkü anlamıyla "adalet" kelimesi, yerine doğrudan "töre" (yasa/düzen) ve "köni" (doğruluk/adalet) kavramları kullanılmaktaydı.
Kitabelere göre adalet ve iyilik anlayışı şu temeller üzerine bina edilmişti:
Devletten Önce Töre Gelir: Kitabelerde "İl (devlet) gider, töre kalır" düşüncesi vardı. Kağan bile töreye uymak zorundaydı. Töre, toplumdaki adaleti ve eşitliği sağlayan ilahi ve hukuki düzendi. Bilge Kağan ve Kül Tigin yazıtlarında, bir milletin başına gelebilecek en büyük felaketin, törenin (yani adaletin ve düzenin) terk edilmesi olduğu belirtiliyordu.
Kağan, yazıtlarında sadece zenginleri veya soyluları değil, "bütün Türk halkını" kucakladığını ifade etmişti. Adalet mekanizması (töre), kağandan sıradan bir vatandaşa kadar herkes için aynı şekilde işliyordu.
Adaletsizlik yapan, töreye uymayan ve kağanına başkaldıranların Tanrı tarafından cezalandırıldığı anlatılmıştı. Eğer bir kağan adaletten sapar, halkını korumaz ve iyilikten uzaklaşırsa, Gök Tanrı ona verdiği kut’u yani yönetme yetkisini geri alırdı. Bu ilahi adaletin bir tecellisiydi.
Dün sözünü ettiğim gibi, mitolojimizde İyilik Tanrısı Ülgen, gökyüzünün ve iyiliklerin koruyucusuydu. Bolluk, bereket, merhamet ve cömertliğin sembolüydü.
Gök Tanrı (Kök Tengri) inancında, iyilik düzen ve hayatın kaynağı olarak görülmüştü. Evrendeki dengeyi ve iyiliği korumak kutsal sayılmıştı.
İyilik, hayatta kalabilmek ve dayanışmanın öncelikli kuralıydı. Göçebe hayat şartları, insanların birbirine yardım etmesini zorunlu kılıyordu.
Türk’ün töresinde ve adalet anlayışında, toplumun huzurunu bozan bencil davranışlar dışlanmış; cömertlik, misafirperverlik ve yardımlaşma en yüksek iyilik ölçütü kabul edilmişti.
Yarınki yazımda iyiliğin inanç dünyamızdaki yerinden söz edeyim.
