1453 yılında Fatih Sultan Mehmet’in fethiyle başlayan "Kadılar Dönemi", tam 422 din ve hukuk adamının elinde şekillendi. 1855 yılında Tanzimat rüzgârıyla kurulan Şehremaneti ise, İstanbul’un çehresini sonsuza dek değiştirdi. İşte Pepe Salih Paşa’dan Cemil Topuzlu’ya, Osmanlı’nın modern belediye başkanları ve unutulmaz mirasları!
İLK ŞEHREMİNİ: PEPE SALİH PAŞA
Tanzimat reformları kapsamında kurulan Şehremaneti makamına oturan ilk isim Pepe Salih Paşa oldu. 13 Temmuz 1855’te göreve başlayan Paşa, 114 gün süren görev süresiyle İstanbul’un ilk belediye başkanı olarak tarihe geçti.
MEŞRUTİYET VE REKOR KIRAN GÖREV SÜRELERİ
I. Meşrutiyet’e kadar geçen sürede 20 yönetici kenti idare ederken, II. Meşrutiyet’in ilanına kadar olan dönemde 10 şehremini görev yaptı. Bu dönemin en dikkat çeken ismi, 15 yılı aşkın süreyle (1890-1906) koltukta kalan Rıdvan İsmail Paşa oldu.
CUMHURİYET’E DOĞRU HAREKETLİ YILLAR
II. Meşrutiyet’ten Cumhuriyet’in ilanına kadar geçen fırtınalı dönemde İstanbul tam 23 kez yönetici değiştirdi. Cemil Paşa (Topuzlu), farklı dönemlerde toplamda 3 yılı aşkın süreyle şehri yöneterek bu sürecin en önemli figürlerinden biri haline geldi. Cumhuriyet’in eşiğinde ise son olarak Mehmed Ziyaeddin Bey görev yaptı.
TANZİMAT'TAN CUMHURİYET'E İSTANBUL'UN TÜM ŞEHREMİNLERİ
1855-1923 yılları arasında İstanbul'a hizmet etmiş tüm yöneticilerin kronolojik dökümü şu şekildedir:
Pepe Salih Paşa, Hacı Hüsam Efendi, Osman Raşid Paşa, Hüseyin Hasib Bey, Ahmed Şükrü Bey, Hacı Ahmed Efendi, Server Paşa, İbrahim Haydar Efendi, Ali Rıza Bey, Mehmed Besim Bey, Zülüflü Ali Paşa, Hekim İsmail Paşa, Fevzi Bey, Şevket Bey, Ali Kabuli Paşa, Mehmed Kadri Paşa, Mehmed Halet Paşa, Refik Ali Rıza Bey, Abdullah Galib Paşa, Ahmed Rasim Paşa, Reşid Paşa, Yusuf Rıza Paşa, Mehmed Arif Paşa, Ahmed Mazhar Paşa, Rıdvan İsmail Paşa, Reşid Mümtaz Paşa, Şerif Mehmed Rauf Paşa, Mustafa Ziver Bey, Hazım Bey, Halil Ethem Bey, Mehmed Tevfik Bey, Subhi Bey, Hüseyin Kazım Bey, Tevfik Bey, Cemil Bey (Topuzlu), İsmet Bey, İsmail Bey, Bedri Bey, Sezai Bey, Yusuf Ziya Bey, Hayreddin Nedim Bey, Salim Paşa, Yusuf Razi Bey, Mehmed Ali Bey, Celal Bey ve son dönemde görev alan Mehmed Ziyaeddin Bey.
İSTANBUL’DA YÖNETİMİN EVRİMİ
İstanbul’un fethinden sonra şehri "İstanbul Kadısı" yönetirdi. Bu dönemde belediye hizmetleri adaletin ayrılmaz bir parçasıydı. Hızır Çelebi ile başlayan ve 4 yüzyıl süren bu gelenek kapsamında tam 422 kadı görev almıştır. Ancak 19. yüzyılın ortalarına gelindiğinde, imparatorluğun modernleşme ihtiyacı yerel yönetimlerde de bir devrimi zorunlu kıldı. 1855 yılında kurulan Şehremaneti, kadıların çok yönlü yetkilerini modern bir belediye yapısına devrettiği tarihi bir dönüm noktası oldu. İlk şehremini Pepe Salih Paşa ile başlayan bu süreç, İstanbul’u çamurlu sokaklardan aydınlatılmış caddelere ve planlı parklara taşıyan modern bir vizyonun kapılarını araladı
ŞEHRİN ÇEHRESİNİ DEĞİŞTİREN VİZYONERLER
Bu 6 asırlık devrimin en somut izlerini, özellikle 19. yüzyılın sonu ve 20. yüzyılın başında görev yapan belediye başkanları bırakmıştır. Server Paşa, Galata Surları’nı yıktırarak ve Taksim Parkı’nın temellerini atarak şehri Avrupaî bir meydan kültürüyle tanıştırmıştır. Rıdvan İsmail Paşa, 15 yıllık rekor görev süresinde İstanbul’un ilk kapsamlı kadastro ve imar kayıtlarını oluşturarak şehrin hafızasını kayıt altına almıştır.
Kültürel devrimin zirvesi ise Cemil Topuzlu döneminde yaşanmıştır. Topuzlu, saray bahçelerini halkın kullanımına açarak Gülhane Parkı’nı yaratmış ve bugünkü Şehir Tiyatroları’nın temeli olan Darülbedayi’yi kurarak İstanbul’u bir sanat merkezine dönüştürmüştür. Hüseyin Hasib Bey'in getirdiği ev numaralandırma sistemiyle de İstanbul, anonim bir şehir olmaktan çıkıp modern bir adres sistemine sahip olmuştur.
İLKLERİN ÖNCÜSÜ VE MODERNLEŞME MİMARI
İstanbul, bugün sahip olduğu pek çok kentsel değeri, Osmanlı Devleti’nin son döneminde görev yapmış vizyoner belediye başkanlarına borçludur. Modern belediyeciliğin temellerini atan Pepe Salih Paşa, temizlik ve aydınlatma işlerini ilk kez merkezi bir sisteme bağlayarak şehre profesyonel bir yönetim anlayışı getirmiştir. Onun açtığı bu yolda, İstanbul’un fiziki yapısını kökten değiştiren isimlerden biri de Server Paşa olmuştur. Galata Surları’nı yıktırarak yolları genişleten Server Paşa, Taksim Parkı’nın inşaatını başlatmış ve sokaklara ilk havagazı aydınlatmasını getirerek İstanbul gecelerini ışıkla tanıştırmıştır. İstiklal Caddesi’nin tozdan arındırılması için düzenli sulama sistemini hayata geçirmesi, o dönem için devrim niteliğinde bir adım olarak tarihe geçmiştir.
