İşverenlerin bu modele yönelme gerekçeleri makul görünebilir ancak alt işverenlik ilişkisini diğer tüm iş modellerinden ayıran bir gerçek vardır: Alt işverenlik ilişkisi eğer doğru kurulmazsa, yıllar içinde sessizce büyüyen son derece büyük bir riske dönüşür. Bu riskin adı ise muvazaa. Bu yazı dizisinde “Alt İşverenlikte Muvazaa” konusunu ele alacağız.
Alt işverenlik ülkemizde çoğu zaman sığ yorumlanır ve “bir sözleşme imzalamak” olarak algılanır. Oysa doğru alt işverenlik; teknik, hukuki, operasyonel ve kültürel açılardan yüksek uyum içerisinde inşa edilmesi gereken bir ilişki modelidir. A işletmesinde uygulanmakta olan bir şablonu alıp B işletmesine uygulamak neredeyse her zaman hüsranla sonuçlanır. Çünkü her işyerinin iş akışı, riskleri, çalışan profili, makine parkı, üretim temposu ve yönetim kültürü farklıdır. Bu nedenle alt işverenlik modellerinde kopyala - yapıştır yöntemler çalışmaz, her işletmenin ilişki modeli kendine has olmak zorundadır.
Doğru alt işverenlik üç temel soruya net bir yanıt verebilmelidir:
(1) Verilen iş gerçekten yardımcı iş mi?
(2) Alt işverenin varlığı iş akışına değer katıyor mu?
(3) Bu ilişkinin her adımı hukuken savunulabilir mi?
Eğer bu soruların biri bile net cevaplanamıyorsa, model zayıf temeller üzerine kurulmuş demektir. “Nasıl olsa denetim gelmez” düşüncesi ise sadece bir illüzyondur. Sistemin gücü en zayıf halkası kadardır ve en zayıf halka tek bir şikâyet dilekçesi veya rutin denetim sonucunda her an kopabilir.
Doğru bir alt işverenlik modelinde asıl iş – yardımcı iş ayrımı çok önemli bir adımdır. Asıl iş (teknolojik uzmanlık gerekçesi dışında) devredilemez, yardımcı iş ise açık, ölçülebilir ve sınırları belirli bir tanımlama ile alt işverene devredilebilir. İlişkinin sınırları belirgin değilse, talimat zinciri karışabilir ve muvazaa riskinin kapısı aralanabilir. “Çalışan talimatı kimden alıyor” sorusunun cevabının “alt işveren” olması gerekir. Bu ve buna benzer birçok sorunun doğru cevapları bilinmeden kurulan alt işverenlik ilişkileri, muvazaa riskiyle iç içe yaşamaya devam ediyorlar demektir.
Sonuç olarak, alt işverenliğin başarısı modelin ne kadar ucuz olduğuna değil ne kadar doğru kurulduğuna bağlıdır. Çünkü alt işverenlik, ancak doğru tasarlandığında verimli olur. Yanlış tasarlandığında ise bir anda astarı yüzünden pahalı bir ilişkiye ve pişmanlığa dönüşebilir.